Minimally invasive neurosurgery
นพ. ธีรศักดิ์ พื้นงาม
ศูนย์สมองและระบบประสาท
โรงพยาบาลพญาไท 1
สมอง เป็นอวัยวะหนึ่งที่สำคัญของร่างกาย การควบคุมการเคลื่อนไหวต่างๆ, การรับรู้ความรู้สึกของร่างกาย ก็มีศูนย์กลางอยู่ที่สมอง ความทรงจำ, ความคิดต่างๆที่ซับซ้อน, การพูด หรือความเข้าใจในภาษา ล้วนแต่ควบคุมมาจากสมองทั้งสิ้น เมื่อมีความผิดปกติในสมองเกิดขึ้น ก็จะทำให้เกิดอาการทางสมองออกมา ได้แก่ เป็นอัมพาต หรือชาครึ่งซีก, มีความผิดปกติของการพูด, การใช้ภาษา, ความทรงจำ หรือการมองเห็น อาการเหล่านี้จะเป็นมากขึ้นเมื่อความผิดปกติลุกลามไป จนกระทั่งหมดสติและเสียชีวิตไปในที่สุด เนื่องจากสมองถูกห่อหุ้มด้วยกะโหลกศีรษะ จึงไม่สามารถมองเห็นหรือคลำพบได้ แต่ด้วยความก้าวหน้าในปัจจุบันนี้ ความผิดปกติในสมองแม้ว่าจะมีขนาดเล็กๆ ก็สามารถตรวจพบได้ โดยเครื่องมือที่เรียกว่า “CT Scan” หรือ “MRI” (รูปภาพที่ 1) ทำให้สามารถตรวจพบตั้งแต่โรคยังไม่ลุกลามไปมาก หรือมีขนาดเล็กๆ ทำให้เริ่มการรักษาได้เร็วขึ้นซึ่งหมายถึงผลการรักษาที่ดีกว่า
รูปภาพที่ 1 ภาพแสดงเครื่อง “CT Scan” และ “MRI”
ความผิดปกติในสมองบางอย่าง จำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดรักษา การผ่าตัดสมองแตกต่างจากการผ่าตัดอื่นๆ อย่างสิ้นเชิง เนื่องจากโครงสร้างสมองอ่อนนุ่มมากคล้ายเต้าหู้ ถ้าจับต้องแรงเกินไปก็จะเกิดการบอบช้ำเสียหาย ดังนั้นการผ่าตัดสมองจึงต้องทำอย่างนุ่มนวลเป็นพิเศษ นอกจากนั้นความผิดพลาดเพียงเล็กน้อยก็จะส่งผลเสียหายอย่างมาก
การผ่าตัดใดๆ ก็ตามจะเกิดผลกระทบต่อเนื้อเยื่อในบริเวณผ่าตัด และบริเวณใกล้เคียงไม่มากก็น้อย แผลผ่าตัดที่มีขนาดใหญ่ก็จะมีการกระทบกระเทือน หรือบอบช้ำของเนื้อเยื่อได้มากกว่าแผลผ่าตัดที่มีขนาดเล็ก ดังนั้นการผ่าตัดในปัจจุบันนี้ได้พยายามผสมผสานความรู้ทางการแพทย์กับเทคโนโลยีในปัจจุบัน ทำให้การผ่าตัดในปัจจุบันนี้มีแผลผ่าตัดขนาดเล็กลงกว่าเดิมมาก แต่ยังสามารถคงประสิทธิภาพของการผ่าตัดที่ดีไว้ นอกจากนั้นผู้ป่วยยังได้รับข้อดีมากมายจากการผ่าตัดแบบนี้ ได้แก่ ความรู้สึกเจ็บปวดแผลหลังการผ่าตัดน้อยกว่า, ระยะเวลาอยู่ในโรงพยาบาลสั้นกว่า, แผลผ่าตัดที่มีขนาดเล็กกว่าทำให้เกิดรอยแผลเป็นเล็กกว่าและปกปิดได้ง่ายกว่า แนวทางการรักษาแบบนี้แพร่หลายไปทั่วโลก โดยเฉพาะในประเทศที่มีการพัฒนา แนวทางนี้เรียกว่า “Minimally Invasive Surgery” ตัวอย่างที่จะเห็นได้เช่น การเจาะรูเล็กๆที่หน้าท้องเพื่อสอดกล้องและเครื่องมือเข้าไปผ่าตัดนิ่วในถุงน้ำดี ซึ่งเป็นการรักษาที่เป็นมาตรฐานในปัจจุบัน ซึ่งมาทดแทนการผ่าตัดที่มีแผลผ่าตัดขนาดใหญ่ทางแถบขวาของหน้าท้อง แนวทางการผ่าตัดในลักษณะนี้จะพบมากขึ้นเรื่อยๆ และจะแทนที่การผ่าตัดในรูปแบบเก่าในอนาคตตราบใดที่เทคโนโลยีเจริญไปไม่หยุดยั้ง
การผ่าตัดสมองก็เช่นเดียวกัน แนวทางการผ่าตัดแบบ Minimally Invasive Neurosurgery ได้พัฒนามากว่าสิบปีแล้ว แนวทางนี้ก่อให้เกิดประโยชน์อย่างมาก การผ่าตัดสมองในปัจจุบันนี้สามารถทำผ่าตัดผ่านรูเปิดกะโหลกศีรษะเล็กๆได้ เนื่องจากการผ่าตัดสมองในปัจจุบันนั้นประสาทศัลยแพทย์จะผ่าตัด โดยอาศัยกล้องผ่าตัดที่เรียกว่า “Microscope” ซึ่งจะมีแสงไฟส่องผ่านรูเปิดกะโหลกช่วยในการมองเห็น นอกจากนั้นจากกำลังขยายของเลนส์กล้อง ช่วยขยายส่วนต่างๆที่มีขนาดเล็กให้เห็นชัดมากขึ้น ผลของการผ่าตัดนี้จึงได้รับความสำเร็จและปลอดภัยกว่าการผ่าตัดโดยอาศัยตาเปล่า (รูปภาพที่ 2)
รูปภาพที่ 2 ภาพแสดง กล้องผ่าตัด Microscope และการผ่าตัดโดยใช้กล้อง Microscope
อย่างไรก็ตามในพยาธิสภาพขนาดเล็ก โดยเฉพาะที่เล็กกว่า 1-2 ซ.ม. หรือไม่ได้อยู่ที่ผิวสมอง ถึงแม้ว่าจะใช้ Microscope ก็มีโอกาสพลาดเป้าหมายได้มาก ถ้าพยาธิสภาพนั้นอยู่ใกล้กับส่วนที่มีความสำคัญมากๆเช่นบริเวณแกนสมอง การผิดพลาดเป้าหมายนั้นอาจจะเกิดข้อแทรกซ้อนที่ร้ายแรง หรืออาจจะทำให้ผู้ป่วยเสียชีวิตได้ ศัลยแพทย์อาจจะไม่กล้าทำผ่าตัดเนื่องจากไม่แน่ใจว่าจะไปถึงเป้าหมายนั้นได้อย่างแม่นยำหรือไม่ หรือเกรงข้อแทรกซ้อนหลังผ่าตัด ทำให้ผู้ป่วยเสียโอกาสที่จะได้รับการรักษา หรือต้องหาการรักษาอื่นๆทดแทน
ในปัจจุบันนี้มีเครื่องมือที่มาช่วยในการบอกตำแหน่งต่างๆ ของสมองในระหว่างผ่าตัดได้อย่างแม่นยำ เครื่องมือนี้เรียกว่า “Neuronavigator” (รูปภาพที่ 3) ศัลยแพทย์จะทราบตำแหน่งต่างๆของสมอง ขณะที่กำลังผ่าตัดอยู่โดยมีภาพแสดงบนจอมอนิเตอร์ของเครื่องคอมพิวเตอร์ การผ่าตัดจะทำได้ปลอดภัยและได้ผลดียิ่งขึ้นแม้ว่าพยาธิสภาพจะมีขนาดเล็ก หรืออยู่ลึก หรือในตำแหน่งที่มีความสำคัญมากๆ โอกาสที่จะเกิดการผิดเป้าหมายน้อยมาก (รูปภาพที่ 4)
รูปภาพที่ 3 เครื่อง Neuronavigator
รูปภาพที่ 4 ภาพแสดงขณะทำผ่าตัดโดยใช้เครื่อง Neuronavigator และภาพแสดงบนจอมอนิเตอร์ของเครื่องคอมพิวเตอร์
ระบบ Navigator นี้ได้ประยุกต์นำมาใช้จากระบบที่บอกตำแหน่งต่างๆ ของสิ่งต่างๆบนโลกที่เรียกว่า “GPS” (Global Positioning System) ซึ่งอาศัยดาวเทียมหลายดวงที่โคจรอยู่ เป็นตัวรับสัญญาณจากจุดที่ต้องการทราบตำแหน่ง จากนั้นคอมพิวเตอร์จะประเมินผลแล้วแสดงตำแหน่งนั้น บนแผนที่ซึ่งแสดงบนจอมอนิเตอร์ของคอมพิวเตอร์ ระบบนี้เป็นประโยชน์มากในการเดินทางของเครื่องบิน, เรือ แม้กระทั่งรถยนต์รุ่นใหม่ในต่างประเทศก็จะมีระบบ Navigator นี้ติดตั้งมาด้วย ซึ่งทำให้การขับขี่ไปในเมืองใหญ่ๆ ที่ไม่คุ้นเคยเป็นไปได้ง่ายและไม่หลงทาง โดยอาศัยการบอกตำแหน่งของรถที่ขับขี่อยู่ซึ่งแสดงบนแผนที่บนจอมอนิเตอร์ โดยอุปกรณ์นาวิเกเตอร์ และหลักการเดียวกันนี้ ระหว่างผ่าตัดสมองประสาทศัลยแพทย์สามารถทราบอย่างแน่นอนว่าอยู่ในตำแหน่งใด, ทิศทางและระยะทางถึงเป้าหมายเท่าไร ทำให้การผ่าตัดแม่นยำ, ปลอดภัย, มีประสิทธิภาพ และเกิดข้อแทรกซ้อนน้อยลง
ดังนั้นการผ่าตัดสมองในปัจจุบันนี้แผลผ่าตัดจะมีขนาดเล็กกว่าในสมัยก่อน บางครั้งไม่จำเป็นต้องโกนผม และโดยอาศัยอุปกรณ์ทันสมัย ผนวกกับความสามารถของประสาทศัลยแพทย์ที่มีความเชี่ยวชาญทำให้ผลของการผ่าตัดสมองในปัจจุบันนี้ มีข้อแทรกซ้อนน้อยลง เกิดการบอบช้ำของเนื้อเยื่อต่างๆ น้อยลงสอดคล้องกับหลักของการผ่าตัดในแนวทาง Minimally Invasive Neurosurgery ในปัจจุบัน
สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม หรือปรึกษาได้ที่ นพ.ธีรศักดิ์ พื้นงาม
ศูนย์สมองและระบบประสาท (MINI Brain Center) เครือโรงพยาบาลพญาไท โทร. 0-2245-2620 ต่อ 2625-6 หรือ Call Center 1772