การผ่าตัดสมองโดยใช้อุปกรณ์บอกพิกัดตำแหน่ง
(NEURONAVIGATOR)
นพ.ธีรศักดิ์ พื้นงาม
ศูนย์สมองและระบบประสาท
โรงพยาบาลพญาไท 1
การผ่าตัดสมอง เป็นการผ่าตัดที่ต้องคำนึงถึงความปลอดภัยอย่างสูง ความผิดพลาดแม้เพียงเล็กน้อยก็อาจส่งผลแทรกซ้อนต่อผู้ป่วย บางครั้งทุพพลภาพหรือเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ ถึงแม้การผ่าตัดในปัจจุบันนี้ จะมีอุปกรณ์มากมายตลอดทั้งการใช้กล้องผ่าตัดที่มีกำลังขยายสูง เพื่อช่วยให้การผ่าตัดมองเห็นได้ชัดเจนขึ้น ทำให้ผลการผ่าตัดในปัจจุบันนี้ได้ผลเป็นที่น่าพอใจกว่าการผ่าตัดในอดีตอย่างมาก อย่างไรก็ตาม การผ่าตัดในสมองบางตำแหน่ง เช่น ความผิดปกติในสมองส่วนที่ลึกลงไปจากผิวสมอง หรือความผิดปกติในสมองที่มีขนาดเล็กๆ การทำผ่าตัดในกรณีนี้ถ้าไม่มีอุปกรณ์ที่จะช่วยบอกตำแหน่งในระหว่างทำผ่าตัด จะทำให้การผ่าตัดทำได้ยากลำบาก หรือในบางครั้งไม่สามารถทำผ่าตัดได้ เพราะอาจจะเกิดการผิดพลาดระหว่างผ่าตัดเนื่องจากการพลาดเป้าหมาย ซึ่งอาจจะส่งผลเสียอย่างร้ายแรงต่อผู้ป่วย
ในปัจจุบันนี้มีอุปกรณ์ที่เรียกว่า Neuronavigator (รูปภาพที่ 1) ซึ่งมีประโยชน์ในการผ่าตัดสมอง อุปกรณ์นี้สามารถบอกพิกัดของตำแหน่งต่างๆ ในสมองได้อย่างแม่นยำ ทำให้การผ่าตัดสมองแม้ความผิดปกติจะอยู่ในตำแหน่งที่ลึกของสมอง หรือที่มีขนาดเล็กๆก็ตาม ศัลยแพทย์ทางสมองก็สามารถทำผ่าตัดเข้าไปถึงความผิดปกติได้อย่างแม่นยำ
รูปภาพที่ 1 แสดง เครื่อง Neuronavigator
อุปกรณ์ชุดนี้ประกอบด้วย
· คอมพิวเตอร์ซึ่งเป็นหน่วยประมวลข้อมูล
· กล้องที่เป็นตัวจับสัญญาณ LED (Light Emitting Diode) ในขณะผ่าตัด ศีรษะของผู้ป่วยจะถูกยึดกับอุปกรณ์ที่มีสัญญาณ LED ติดตั้งอยู่ สัญญาณ LED นี้จะถูกส่งไปที่กล้องจับสัญญาณ LED จากนั้นข้อมูลจะถูกส่งไปที่คอมพิวเตอร์ ถ้าแพทย์ต้องการทราบตำแหน่งขณะผ่าตัดก็เพียงแต่ใช้อุปกรณ์ชี้ตำแหน่ง (อุปกรณ์ชนิดนี้ก็มีสัญญาณ LED ติดอยู่เช่นกัน) ชี้ลงไปตำแหน่งต่างๆบนศีรษะ (สมอง) ของผู้ป่วย ตำแหน่งต่างๆของสมองก็จะแสดงภาพให้เห็นบนจอมอนิเตอร์ ถ้าขยับ Probe จากจุดหนึ่งไปยังจุดหนึ่ง ภาพก็จะเปลี่ยนตาม ภาพที่แสดงบนจอมอนิเตอร์ เป็นภาพจากการตรวจสมองโดย CT Scan หรือ MRI ที่ป้อนข้อมูลเหล่านี้ไว้ในเครื่องคอมพิวเตอร์ก่อนที่จะทำผ่าตัด ดังนั้นระหว่างผ่าตัดถ้าอุปกรณ์ชนิดนี้ชี้ไปบนตำแหน่งใดๆ บนศีรษะหรือที่สมองของผู้ป่วย สัญญาณนี้จะถูกบันทึกโดยกล้องแล้วประมวลผลบอกตำแหน่งต่างๆ ของสมองที่จุดนั้นๆ โดยเป็นภาพแสดงบนจอมอนิเตอร์(รูปภาพที่ 2)
รูปภาพที่ 2 แสดงตำแหน่งต่างๆของสมอง โดยแสดงภาพให้เห็นบนจอมอนิเตอร์
การทำงานชนิดนี้ใช้หลักเดียวกับ Global Positioning System (GPS) (รูปภาพที่ 3) ซึ่งจะมีดาวเทียม ทำหน้าที่เป็นตัวรับสัญญาณ ทุกตำแหน่งบนโลกถ้าส่งสัญญาณที่ดาวเทียมสามารถรับได้ คอมพิวเตอร์ก็จะประมวลผลให้ทราบโดยอาจจะแสดงภาพของตำแหน่งต่างๆ บนจอมอนิเตอร์ อุปกรณ์แบบนี้ในปัจจุบันใช้ในหลายๆสาขาเช่น ทางด้านการคมนาคมทางอากาศ นักบินจะใช้อุปกรณ์ชนิดนี้เพื่อช่วยไปให้ถึงเป้าหมายได้อย่างปลอดภัย ถึงแม้ว่าจะบินอยู่สูงจากพื้นผิวโลกในขณะที่โดยรอบ 360 องศาไม่มีอะไรให้เป็นที่สังเกตได้เลย, โทรศัพท์มือถือบางระบบ, อุปกรณ์นาวิเกเตอร์ในรถยนต์รุ่นใหม่ๆ
รูปภาพที่ 3 แสดงการทำงานโดยใช้หลักเดียวกับ Global Positioning System
การแสดงภาพตำแหน่งของสมองขณะที่กำลังทำผ่าตัดอยู่เป็นภาพที่ได้จากการตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง หรือจากการตรวจโดยคลื่นแม่เหล็กของผู้ป่วยที่ทำก่อนผ่าตัด โดยคอมพิวเตอร์จะนำภาพจากการตรวจสมองของผู้ป่วยเข้ามาประมวลผลกับข้อมูลตำแหน่งต่างๆ ที่คอมพิวเตอร์คำนวณได้จากสัญญาณ LED ที่ออกมาจากอุปกรณ์ที่ติดอยู่กับศีรษะผู้ป่วยและอุปกรณ์ช่วยชี้ตำแหน่งขณะผ่าตัด แล้วแสดงภาพบนจอมอนิเตอร์โดยแสดงเป็นภาพ 2 มิติ และ 3 มิติ (รูปภาพที่ 4) โดยมีกากบาทอยู่บนภาพแสดงให้เห็นถึงตำแหน่งที่กำลังทำผ่าตัดว่าอยู่บนตำแหน่งใดของผู้ป่วย
รูปภาพที่ 4 แสดงภาพบนจอมอนิเตอร์โดยแสดงเป็นภาพ 3 มิติ
ดังนั้นระหว่างการผ่าตัดศัลยแพทย์ทางสมองจึงมั่นใจได้ว่า การผ่าตัดนั้นจะปลอดภัยไม่มีการผิดตำแหน่ง ถึงแม้ว่าความผิดปกตินั้นจะมีขนาดเล็กและอยู่ลึกก็ตาม
ในปัจจุบัน อุปกรณ์ชนิดนี้เป็นอุปกรณ์ที่จำเป็นและใช้กันอย่างแพร่หลายในต่างประเทศ แต่เนื่องจากเป็นอุปกรณ์ที่มีเทคโนโลยีสูงและราคาแพงมาก จึงยังไม่แพร่หลายในประเทศที่กำลังพัฒนา
อย่างไรก็ตาม อุปกรณ์ชนิดนี้เป็นอุปกรณ์ที่มีประโยชน์ และมีความจำเป็นอย่างมากในการผ่าตัดที่ต้องการความแม่นยำสูง เพื่อลดข้อแทรกซ้อนของการผ่าตัดให้เหลือน้อยที่สุดเพื่อประโยชน์ของผู้ป่วย
สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม หรือปรึกษาได้ที่ นพ.ธีรศักดิ์ พื้นงาม
ศูนย์สมองและระบบประสาท (MINI Brain Center) เครือโรงพยาบาลพญาไท โทร. 0-2245-2620 ต่อ 2625-6 หรือ Call Center 1772